اینم از قسمت نجوم

هرگاه ستاره ای را با تلسکوپ نگاه کنیم،فقط به صورت یک نقطه ی روشن دیده میشود.زیرا فاصله آن از ما خیلی زیاد است.چنان که می دانید ،حتّی نزدیک ترین ستاره،تقربا چهار سال نوری از ما فاصله دارد.اگر روی یک مقیاس  فرضی ،فاصله ی خورشید تا زمین را یک سانتی متر در نظر بگیریم ،آنگاه نزدیک ترین ستاره ۵/۲ کیلومتر دورتر از مبدا مقیاس یعنی زمین خواهد بود.

اولین اختر شناسی که فاصله ی ستارگان را اندازه گیری کرد،فردریش بسل بود.بسل در سال ۱۸۳۸ میلادی(۱۲۱۶ هجری شمسی)  مدیریت رصدخانه ای در آلمان را بر عهده داشت.وی با روشی موفّقیّت آمیز که به "اختلاف منظر"  معروف است فاصله ی ستارگان را اندازه گرفت. با یک آزمایش ساده روش وی را توضیح می دهیم:

چشم راست خود را ببندید و انگشت دست راستتان را  طوری مقابل چشم چپ بگیرید که با شیء دوری مثلا یک درخت،در یک راستا باشد. سپس بدون حرکت دادن انگشت خود،فقط چشم چپ را ببندید و چشم راستتان را باز بگذارید.این بار انگشتتان را دیگر در امتداد درخت نخواهید دید.زیرا به علّت فاصله ی جزئی دو چشم  از یکدیگر امتداد دید کمی تغییر کرده است.تغییر محل ظاهری درخت،برابر اختلاف منظر انگشت شماست.

لازمه ی روش بسل،انتخاب خط مبنایی طویل بود."خط مبنا" یعنی امتدادی که نقاط انتخاب شده برای مشاهده را به هم وصل کند.وی قطر مدار زمین به طول ۳۰۰ میلیون کیلومتر را به عنوان خط مبنا انتخاب کرد.در آغاز ستاره ی کم نوری را رصد کرد که تصور می کرد باید یکی از نزدیک ترین همسایگان زمین باشد.بسل محل این ستاره را ابتدا در ژانویه/دی ماه،و سپس در ژوئن/تیر ماه،اندازه گیری کرد.در فاصله ی این دو رصد ،زمین نیمی از  مدار خود را به دور خورشید پیموده بود.از اختلاف منظر این ستاره که دجاجه نام داشت،دریافت که فاصله ی آن از زمین ده سال نوری است.

ستارگانی که بیش از چند صد سال نوری از ما فاصله دارند،مقدار اختلاف منظر آن ها آن قدر کم است،که قابل اندازه گیری نیست.اختر شناسان اجبارا از روش های غیر مستقیم استفاده می کنند،که بستگی زیادی به دستگاهی به نام  طیف نما  دارد.وقتی نور ستاره ای در تلسکوپ متمرکز شد،از آن جا به درون طیف نما هدایت می شود.نور ستاره در طیف نما ،تجزیه و رنگ های مختلف آن از هم جدا می شوند و به این ترتیب طیف آن(ستاره) به دست می آید.

تصویری از یک طیف نما:

دانشمندان با مطالعه ی طیف ستارگان می توانند عناصر سازنده ی آن ها را تشخیص بدهند.از این اطلاعات میزان انرژی و عمر براساس آن فاصله ی ستارگان تا زمین را می توانند تعیین کنند.مثلا ستاره ی  رجل الجبار در صورت فلکی شکارچی فاصله اش تا  زمین تقریبا ۹۰۰ سال نوری است. وقتی به این ستاره نگاه می کنید به خاطر داشته باشید که ستاره را در زمان ملکشاه سلجوقی می بینید نه در لحظه ی حاضر.ستاره ی روشن دیگر در همین صورت فلکی،ستاره ی ابط الجوزا است که فاصله اش تا زمین کمتر و تقریبا ۵۰۰ سال نوری است.بنابراین باید همواره به یاد داشته باشید که ستارگان هر صورت فلکی واقعا در کنار هم  یا در نزدیکی یکدیگر واقع نشده اند بلکه از دید ناظران زمینی به طور کاملا تصادفی  تقریبا در یک جهت دیده می شوند.

رنگ ستاره ی ابط الجوزا قرمز مایل به نارنجی است،زیرا سطح آن سردتر از خورشید زرد رنگ و یا رجل الجبار آبی رنگ است.ولی در عوض ستاره ی ابط الجوزا آن قدر عظیم الجثه است که جرم آن تمام فضای محصور در حجمی را که مدار زمین به دور خورشید در برمی گیرد پر می کند.همان طور که گفتیم چنین ستارگانی را غول سرخ می نامند.تعداد این ستارگان غول آسا در آسمان بسیار زیاد است.مثلا ستاره ی قلب العقرب در صورت فلکی عقرب یک غول سرخ است.

تصاویری از غول سرخ: 

ستارگان معمولی غالبا به همان طریقی می درخشند که خورشید ما نورافشانی می کند ولی پایان عمر و مرگ همه ی آن ها یکسان نیست.وقتی خورشید همه ی "سوخت" خود را مصرف کرد،متورم و تبدیل به یک غول سرخ می شود.در پی این حادثه زمین به طور کامل منهدم می گردد.البته این حادثه حداقل تا ۵۰۰۰ میلیون سال دیگر  روی نخواهد داد.پس از آن،خورشید در خود فرو می رود و بسیار کوچک و متراکم می شود.ستارگان بسیار چگال از این نوع را کوتوله ی سفید می نامند.این ستارگان در نهایت با از دست دادن همه ی نور و گرمایشان سرد می شوند  و می میرند. تصویری از کوتوله ی سفید:

ستارگان بزرگتر بر جرم چندین برابر جرم خورشید،ممکن است پس از انبساط منفجر شوند که به آن انفجار ابر نواختر می گویند.چیزی که بعد از این انفجار مهیب  باقی می ماند،ابر عظیمی از گاز و ذرات غبار درخشان است به علاوه ی یک جرم کوچک بسیار متراکم و چرخان که تپ اختر نامیده می شود.

اگر ستاره ای از این هم جرم دارتر باشد،در این مرحله چنان در خود فرو می رود یا می رمبد که در نتیجه ی تراکم زیادش حتّی پرتوهای نور هم نمی تواند از آن فرار کند که در این حالت ستاره تبدیل به چیزی به نام  حفره ی سیاه شده است.ستارگان حوالی منظومه ی ما چندان جرم دار نیستند که به صورت ابر نواختر منفجر شوند و یا در نتیجه ی تراکم زیاد سرانجام تبدیل به حفره ی سیاه(سیاه چاله) بشوند.

تصویری از حفره ی سیاه: